استان تهران در سالهای اخیر بارها با چالش آب مواجه شده است، اما آنچه امروز كارشناسان و مدیران حوزه آب درباره آن هشدار میدهند، صرفاً یك دوره خشكسالی مقطعی نیست.
به گزارش روابط عمومی رادیو سلامت، چالش آب دیگر یك هشدار برای آینده نیست؛ واقعیتی است كه اكنون در قلب پایتخت جریان دارد، در شرایطی كه آخرین آمارها از خالی بودن حدود 82 تا 86 درصد ظرفیت سدهای تأمینكننده آب تهران حكایت دارد، كارشناسان معتقدند ادامه روند فعلی مصرف میتواند تابستانهای پیشرو را به یكی از دشوارترین دورههای تأمین آب در تاریخ پایتخت تبدیل كند.
بررسی آمارهای منتشرشده از سوی شركت آب و فاضلاب استان تهران نشان میدهد كه تا اردیبهشت و خرداد 1405، حجم آب ذخیرهشده در سدهای پنجگانه تهران به حدود 345 میلیون مترمكعب رسیده است؛ رقمی كه تنها معادل 18 درصد ظرفیت مخازن محسوب میشود و نسبت به میانگین بلندمدت بیش از 360 میلیون مترمكعب كسری دارد. به بیان دیگر، بیش از چهار پنجم ظرفیت ذخیرهسازی آب پایتخت خالی مانده است.
این اعداد زمانی نگرانكنندهتر میشوند كه بدانیم تهران در سالهای اخیر با رشد جمعیت، افزایش مصرف و تداوم خشكسالی روبهرو بوده و بخش عمده نیاز آبی بیش از 13 میلیون نفر جمعیت ساكن و شناور این كلانشهر از همین منابع تأمین میشود.
پنج سد حیاتی تهران؛ ستونهای اصلی تأمین آب پایتخت
تأمین آب شرب تهران بر دو پایه اصلی استوار است؛ منابع سطحی و منابع زیرزمینی. در بخش منابع سطحی، پنج سد امیركبیر (كرج)، لتیان، لار، ماملو و طالقان نقش اصلی را ایفا میكنند.
سد طالقان در حال حاضر بخش مهمی از بار تأمین آب پایتخت را بر دوش میكشد، این سد طی سالهای اخیر به یك منبع راهبردی برای تهران تبدیل شده و توسعه خطوط انتقال آن نیز در دستور كار قرار گرفته است و 50 درصد پرشدگی دارد.
سد امیركبیر یا كرج كه از قدیمیترین سدهای كشور به شمار میرود، همواره یكی از منابع اصلی آب غرب تهران بوده است، با این حال، كاهش بارندگیها و افت ورودی رودخانه كرج باعث شده این سد نیز در سالهای اخیر با افت محسوس ذخایر مواجه شده است.
سد لتیان وظیفه تأمین بخشی از آب شرق و شمال شرق تهران را بر عهده دارد، این سد نیز همانند سایر منابع سطحی استان از پیامدهای خشكسالیهای متوالی مصون نمانده است.
سد لار كه زمانی یكی از مهمترین پشتوانههای آبی تهران محسوب میشد، اكنون یكی از بحرانیترین وضعیتها را تجربه میكند. طبق آمار رسمی، پرشدگی این سد در مقاطعی از سال جاری تنها حدود 9 درصد گزارش شده است.
سد ماملو نیز كه تأمینكننده بخشی از نیاز آبی جنوب و جنوب شرق استان تهران است، با كاهش ذخایر روبهرو شده و در میان سدهای تهران كمترین حجم آب ذخیرهشده را در اختیار دارد.
تهران در مرز هشدار آبی؛ وقتی 85 درصد مخازن سدها خالی است
فاصله معنادار با شرایط نرمال
آنچه وضعیت امسال را از سالهای معمولی متمایز میكند، فقط كاهش حجم آب موجود در مخازن نیست، بلكه فاصله قابل توجه ذخایر فعلی با میانگین بلندمدت است.
براساس آمار رسمی، ذخایر سدهای تهران نسبت به شرایط نرمال صدها میلیون مترمكعب كمتر است. تنها در یكی از گزارشهای منتشرشده، كسری مخازن سدهای تهران نسبت به میانگین بلندمدت 364 میلیون مترمكعب اعلام شده است. همچنین ذخایر موجود در مقایسه با سال گذشته نیز حدود 90 میلیون مترمكعب كاهش نشان میدهد.
این وضعیت نتیجه پنج سال خشكسالی متوالی، كاهش بارشهای مؤثر و افزایش دما در حوضههای آبریز سدهای تهران است. هرچند میزان بارندگی سال آبی جاری نسبت به سال گذشته اندكی بهبود یافته، اما همچنان حدود 35 درصد كمتر از متوسط بلندمدت ثبت شده است.
وقتی چاهها جای سدها را میگیرند
كاهش ذخایر سدها به معنای افزایش وابستگی تهران به منابع زیرزمینی است. در حال حاضر بخش قابل توجهی از آب مصرفی پایتخت از طریق صدها حلقه چاه فعال در دشت تهران تأمین میشود.
كارشناسان سالهاست هشدار میدهند كه برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی پیامدهای جبرانناپذیری به همراه دارد. مهمترین پیامد این وضعیت، پدیده فرونشست زمین است؛ بحرانی كه اكنون در بخشهایی از جنوب و جنوب غرب استان تهران به یكی از شدیدترین نرخهای ثبتشده در كشور رسیده است.
فرونشست صرفاً یك مسئله محیطزیستی نیست؛ این پدیده میتواند به زیرساختهای شهری، خطوط انتقال انرژی، جادهها، راهآهن و حتی ساختمانهای مسكونی آسیب وارد كند. به همین دلیل كارشناسان معتقدند منابع زیرزمینی نباید به عنوان جایگزینی دائمی برای كمبود آب سدها تلقی شوند.
تهران در مرز هشدار آبی؛ وقتی 85 درصد مخازن سدها خالی است
براساس اعلام شركت آب و فاضلاب استان تهران، الگوی مطلوب مصرف آب برای هر شهروند 130 لیتر در شبانهروز است. این در حالی است كه آمارها نشان میدهد متوسط مصرف بسیاری از شهروندان تهرانی به حدود 200 تا 250 لیتر در روز میرسد. به عبارت دیگر، بخش قابل توجهی از مشتركان بین 50 تا 90 درصد بیش از الگوی استاندارد آب مصرف میكنند.
این فاصله به ظاهر كوچك، در مقیاس جمعیت چندمیلیونی تهران به اعدادی بسیار بزرگ تبدیل میشود. اگر فقط 10 میلیون نفر از جمعیت استان روزانه 70 لیتر بیشتر از الگوی تعیینشده مصرف كنند، میزان مصرف مازاد به حدود 700 میلیون لیتر در روز یا 700 هزار مترمكعب میرسد؛ رقمی كه در طول یك ماه به بیش از 21 میلیون مترمكعب آب خواهد رسید.
صرفهجویی 20 درصدی چه تأثیری دارد؟
در همین حال، مدیرعامل شركت آب و فاضلاب استان تهران با تأكید بر ضرورت تغییر الگوی مصرف آب در پایتخت، اعلام كرد كه عبور از شرایط فعلی بدون همراهی شهروندان امكانپذیر نیست و كاهش مصرف باید به یك رفتار روزمره در میان مشتركان تبدیل شود.
علیرضا جزءقاسمی اظهار كرد: بررسیهای كارشناسی نشان میدهد اگر هر خانوار تنها بخشی از مصرف روزانه خود را مدیریت كند، تأثیر قابل توجهی بر منابع آبی استان خواهد داشت. به گفته وی، درخواست كاهش 20 درصدی مصرف آب یك توصیه كلی و نمادین نیست، بلكه بر اساس برآوردهای فنی و نیاز واقعی شبكه تأمین آب تهران مطرح شده است.
وی با ارائه مثالی توضیح داد: یك خانواده چهار نفره كه روزانه حدود هزار لیتر آب مصرف میكند، با كاهش 20 درصدی مصرف خود میتواند روزانه 200 لیتر آب ذخیره كند. این میزان در مقیاس سالانه به بیش از 73 هزار لیتر میرسد؛ رقمی كه نشان میدهد حتی تغییرات كوچك در رفتار مصرفی خانوارها میتواند نتایج قابل توجهی به همراه داشته باشد.
مدیرعامل آبفای استان تهران افزود: اگر تنها یك میلیون خانوار در تهران چنین الگویی را رعایت كنند، حجم آب صرفهجوییشده در طول یك سال از 73 میلیون مترمكعب فراتر خواهد رفت؛ رقمی كه با بخشی از ذخایر فعلی سدهای تأمینكننده آب پایتخت قابل مقایسه است.
جزءقاسمی با اشاره به روند مصرف آب در تهران گفت: طی ماههای اخیر سرانه مصرف آب در پایتخت حدود 25 لیتر كاهش یافته است كه نشان میدهد بخشی از شهروندان نسبت به شرایط منابع آبی حساستر شدهاند. با این حال، هنوز فاصله قابل توجهی میان میزان مصرف فعلی و الگوی استاندارد وجود دارد.
به گفته وی، سرانه مطلوب مصرف آب برای هر شهروند 130 لیتر در شبانهروز تعیین شده، اما میانگین مصرف در تهران همچنان حدود 65 لیتر بالاتر از این رقم است و همین موضوع ضرورت تداوم برنامههای مدیریت مصرف را دوچندان میكند.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب استان تهران همچنین با اشاره به وضعیت منابع آبی پایتخت تأكید كرد: هرچند تعداد مشتركان خوشمصرف در ماههای اخیر افزایش یافته و اكنون بیش از 40 درصد مشتركان در این گروه قرار دارند، اما شرایط منابع آبی همچنان شكننده است و كوچكترین بیتوجهی میتواند مشكلات جدی برای تأمین آب ایجاد كند.
تهران در مرز هشدار آبی؛ وقتی 85 درصد مخازن سدها خالی است
وی درباره وضعیت بارشها نیز گفت: میزان بارندگیهای ثبتشده در سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود 18.5 درصد افزایش یافته است، اما این افزایش به معنای خروج از شرایط خشكسالی نیست؛ چرا كه میزان بارشها همچنان حدود 35 درصد كمتر از میانگین بلندمدت است.
جزءقاسمی با بیان اینكه شرایط نرمال بارندگی برای استان تهران حدود 280 میلیمتر در سال است، افزود: در حال حاضر پایتخت با حدود 100 میلیمتر كسری بارش مواجه است و به همین دلیل صرفهجویی در مصرف آب دیگر یك انتخاب نیست، بلكه ضرورتی اجتنابناپذیر برای عبور از شرایط فعلی به شمار میرود.
به همین دلیل كارشناسان تأكید میكنند كه نصب تجهیزات كاهنده مصرف، اصلاح رفتارهای روزمره، كاهش شستوشوهای غیرضروری و مدیریت مصرف در فضای سبز خانگی میتواند تأثیر ملموسی بر پایداری منابع آبی داشته باشد.
تنها 100 شیر معیوب می تواند آب مورد نیاز 120 هزار نفر (برابر ظرفیت ورزشگاه آزادی) را تحت تأثیر قرار دهد
از سویی دیگر سخنگوی شركت آب و فاضلاب استان تهران با اشاره به فرآیند دشوار و پرهزینه تأمین آب شرب، از شهروندان خواست كه این سرمایه ملی را با مسئولیت پذیری اجتماعی مصرف كنند و تأكید كرد: هر قطره آب آشامیدنی پس از ذخیره سازی در سدها، انتقال از مسیرهای طولانی، تصفیه تخصصی و عبور از شبكه 22 هزار كیلومتری به دست مشتركان میرسد.
بهنام بخشی با بیان اینكه خوش مصرف بودن فراتر از یك رفتار اقتصادی، نشانه فرهنگ شهری و مسئولیت اجتماعی است، افزود: اصلاح الگوی مصرف نیازی به كارهای پیچیده ندارد؛ بلكه مجموعه رفتارهای ساده روزمره میتواند اثر قابلتوجهی در حفظ منابع آبی داشته باشد.
وی به هدررفت های پنهان اشاره كرد و گفت: نشتی 60 قطره در دقیقه از یك شیر، ماهانه معادل هزار و 200 بطری نیم لیتری آب تلف می كند، تنها 100 شیر معیوب می تواند آب مورد نیاز 120 هزار نفر (برابر ظرفیت ورزشگاه آزادی) را تحت تأثیر قرار دهد.
به گفته بخشی، سرانه مصرف روزانه آب در تهران 195 لیتر برای هر نفر است، در حالی كه الگوی استاندارد 130 لیتر تعیین شده است. كاهش فقط پنج دقیقه از زمان استحمام، بین 70 تا 100 لیتر آب صرفهجویی به همراه دارد. همچنین جمعآوری آب سرد اولیه شیرها برای آبیاری یا شستوشوی سبك توصیه میشود.
وی فرسودگی فلاش تانكها را از عوامل مهم هدررفت پنهان دانست كه روزانه 700 تا هزار لیتر آب تلف می كند. كولرهای آبی نیز روزانه 200 تا 250 لیتر مصرف دارند كه با سرویس دورهای قابل كاهش است. استفاده از تجهیزات كاهنده مصرف، 20 تا 30 درصد كاهش مصرف و در مواردی 40 تا 50 درصد كاهش هزینه قبوض را به همراه دارد.
بحران آب؛ واقعیتی كه آغاز شده است
تهران در مرز هشدار آبی؛ وقتی 85 درصد مخازن سدها خالی است
تا چند سال پیش، هشدارهای مربوط به كمآبی بیشتر به عنوان تهدیدی برای آینده مطرح میشد، اما امروز آمارها نشان میدهد بحران آب تهران وارد مرحلهای جدید شده است.
سدهایی كه زمانی پشتوانه مطمئن تأمین آب پایتخت بودند، اكنون با پایینترین سطوح ذخیره در سالهای اخیر مواجهاند. منابع زیرزمینی تحت فشار شدید قرار دارند، نرخ فرونشست در برخی مناطق نگرانكننده است و مصرف آب همچنان فاصله قابل توجهی با الگوی استاندارد دارد.
واقعیت این است كه عبور از شرایط كنونی تنها با اجرای پروژههای عمرانی یا انتقال آب ممكن نخواهد بود. آینده منابع آبی تهران بیش از هر زمان دیگری به رفتار مصرفی شهروندان وابسته است. هر لیتر آبی كه امروز صرفهجویی شود، بخشی از امنیت آبی فردای پایتخت را تضمین خواهد كرد.
بحران آب تهران دیگر یك سناریوی احتمالی برای سالهای آینده نیست؛ این بحران اكنون در مخازن نیمهخالی سدها، چاههای عمیقتر از گذشته و هشدارهای پیدرپی مدیران آب كشور قابل مشاهده است. پرسش اصلی دیگر این نیست كه آیا تهران با تنش آبی مواجه خواهد شد یا نه؛ پرسش این است كه پایتخت تا چه اندازه میتواند با مدیریت مصرف، هزینههای این بحران را كاهش دهد.
